Szkoła oszczędności

W latach 80. XX wieku w Polsce funkcjonowały Szkolne Książeczki Oszczędzania. W latach 90. szybko poszły one w zapomnienie, bo nieoprocentowane wkłady uczniów zostały błyskawicznie zjedzone przez galopująca inflację. Nowy, konsumpcyjny styl życia kazał zapomnieć wielu Polakom i ich dzieciom o nauce oszczędzania. Tymczasem już w 1994 roku ruszył w Niemczech program nauki oszczędności w szkołach. Przedmiotem oszczędności nie były jednak wkłady pieniężne, ale energia.

Książeczka SKO – wzór z lat 80. XX wieku. Źródło: Maciej Samcik, autor pozwolił na wykorzystanie grafiki.

Dobry pomysł

Kiedy chcemy osiągnąć w gminie nasze cele ochrony klimatu, wszyscy muszą oszczędzać energię. Szkoły pełnią tutaj bardzo ważną rolę – jako miejsce nauki, ale także jako bardzo drogi użytkownik energii w mieście. Zgodnie z maksymą „uczmy się poprzez działanie” projekt UfU jest dla nas idealny. Nie tylko nadaje oszczędzaniu energii cel, ale także czyni je przyjemnym! – mówi o projekcie fifty/fifty – oszczędność energii w szkołach Hans Moenninghof, dyrektor ds. środowiska i gospodarki urzędu miasta Hanower.

Pomysł na projekt narodził się właśnie w wydziale ds. środowiska tego miasta. Uświadomiono sobie, że nie tylko rozwiązania techniczne, ale także zachowania użytkowników szkół mają wpływ na rachunki za wodę, energię czy ogrzewanie. Postanowiono, że uczniów, a także cały personel szkół można nauczyć odpowiedzialnego korzystania z energii w budynkach szkolnych. Na zachętę ustanowiono zasadę, że 50% uzyskanych oszczędności pozostanie w kasie miasta, a pozostałe 50% zostanie przekazane szkole do wykorzystania we własnym zakresie. W roku szkolnym 1994/95 w programie uczestniczyły 24 szkoły. Potem liczba ta już tylko rosła. Obecnie w Hanowerze projektem objęte jest 95% wszystkich szkół publicznych.

W teorii

Prezentacja programu fifty/fifty podczas jednego z dzielnicowych dni ekologicznych w Berlinie w 2008 roku. Na zdjęciu prezes Unabhängiges Institut für Umweltfragen e.V. Michael Zschiesche (na środku w okularach).

Programem zapoczątkowanym w Hanowerze w 1996 roku zainteresowała się berlińska organizacja Niezależny Instytut Problemów Środowiska (UFU e.V.). Dzięki niej idea zaczęła się rozprzestrzeniać na inne miasta. UfU e.V. samo prowadzi program edukacyjny tego typu dla szkół w Berlinie, gdzie w projekcie uczestniczy już 30% wszystkich szkół publicznych. Poprzez badania i promocję UfU e.V. rozpowszechnia jego ideę i wyniki w całym kraju. Organizacja wypracowała modelowe narzędzia edukacyjne mające na celu naukę oszczędności poprzez zabawę. Składają się one w kompletny program, który jednak musi być dopasowany indywidualnie do każdej szkoły. Główne elementy programu to:

- Przedstawienie projektu na forum całej szkoły, jeśli to możliwe także z udziałem rodziców uczniów.

- Przeprowadzenie zajęć dla poszczególnych klas dotyczących zagadnień energetycznych i klimatycznych. Możliwe są zajęcia klasyczne, pokazy filmów, quizy, a także energetyczny obchód szkoły z udziałem uczniów.

- Rozwój projektów szkolnych dotyczących oszczędzania energii, w których inicjatywa przejmowana jest przez uczniów, nauczycieli i inny personel szkolny. Klasy mogą tworzyć zespoły zadaniowe wypracowujące dalsze możliwe pomysły na oszczędności, nauczyciele mogą prowadzić lekcje oparte o modelowe scenariusza, a np. woźni mogą zmieniać temperaturę w pomieszczeniach w zależności od pory dnia czy aktywności szkoły.

Co roku odbywa się także w każdej szkole wspólne spotkanie podsumowujące osiągnięcia, na którym władze miasta oficjalnie przekazują władzom szkoły zaoszczędzone pieniądze.

W praktyce

Praca w grupach podczas dnia projektu fifty/fifty w gimnazjum Carla von Ossietzky’ego w berlińskiej dzielnicy Pankow. Źródło: www.fifty-fifty.eu za pozwoleniem UfU e.V.

Jestem zachwycona, jak to nam dobrze wyszło. Wcześniej nie byłam pewna swego, bo moi uczniowie i uczennice rozpoczęli przygotowania bardzo późno. Ale wszystkie projekty przebiegły dobrze i starsi zostali dobrze zaakceptowani przez młodszych – mówi o jednym z takich projektów nauczycielka z gimnazjum Carla von Ossietzky’ego w berlińskiej dzielnicy Pankow. Tamtejsi uczniowie gimnazjum zorganizowali wspólny dzień projektu „fifty/fifty” ze szkołą podstawową Mendel z tej samej dzielnicy. Uczniowie gimnazjum stali się w tym dniu nauczycielami dla uczniów szkoły podstawowej.

W dwunastu grupach projektowych i jednej filmowej przygotowywano modele, plakaty lub inne praktyczne zadania na temat energetyki wodnej, solarnej, wiatrowej, wpływu spalania paliw na środowisko, ochrony klimatu, zieleni miejskiej i innych ciekawych zagadnień związanych z energią. Jedni przygotowywali wulkany z plasteliny, inni modele elektrowni wiatrowych, ale wszyscy dobrze się bawili. Ważne jest jednak także to, że jak pokazują ankiety, ponad 60% uczniów uczy się w projekcie czegoś nowego, a aż 75% uczniów rozmawia o oszczędzaniu energii z rodzicami.

Istotne są też ekologiczne i finansowe wyniki programu. W 2003 roku UfU e.V. przeprowadziło ocenę rezultatów projektu w skali całych Niemiec. Poprzez specjalny kwestionariusz zebrano wyniki od 2039 szkół różnych typów z całego kraju. Dla 1367 szkół udało się ustalić dokładne dane. W projekcie energia oszczędzana jest poprzez działania w zakresie oszczędności wody, gospodarki odpadami, a także bezpośrednio oszczędności prądu i ciepła. Działania w tym zakresie przyniosły oszczędności przeciętnie w ciągu jednego roku:

- Ponad 129 mln m3 wody;

- Ponad 5,5 tony odpadów;

- Ponad 5 GWh prądu, co odpowiada przeciętnemu rocznemu zużyciu prądu przez 1790 niemieckich gospodarstw domowych;

- Prawie 30 GWh ciepła, co odpowiada przeciętnemu rocznemu zużyciu prądu przez 2000 niemieckich gospodarstw domowych;

- ponad 8000 ton dwutlenku węgla.

Na podstawie danych zebranych od 1166 szkół ustalono, że rocznie wypracowano oszczędności na kwotę ponad 5 mln euro. Te pieniądze, zamiast zasilić konto przedsiębiorstw sprzedających media, zostały wykorzystane na różnego rodzaju projekty edukacyjne, inwestycje oszczędnościowe, wycieczki szkolne, festyny, a nawet podwyżki dla pracowników szkół. Przy czym nie we wszystkich szkołach stosowano prostą metodę podziału kosztów 50/50, ale także inne umowy, w tym przewidujące większe wynagrodzenie dla woźnych, bezpośrednie inwestycje w szkole, czy wynagrodzenie dla zewnętrznych konsultantów.

W Niemczech, Polsce i Europie

Oszacowano, że gdyby w programie brały udział wszystkie 42000 niemieckich szkół publicznych wypracowane oszczędności mogłyby wynieść 180 milionów Euro, przy ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych na poziomie 1 mln ton rocznie. Póki co w różnego rodzaju przedsięwzięciach na rzecz klimatu w Niemczech bierze udział 3166 szkół, jak ustalono podczas tworzenia atlasu szkół chroniących klimat w Niemczech. Niemniej jednak projekt ma znacznie większe ambicje i już rozprzestrzenia się po całej Europie. W 2009 roku stworzono europejską sieć szkół „fifty/fifty”. Do sieci przyłączyły się także polskie placówki. Partnerem programu w Polsce jest polskie stowarzyszenie „Energy site”, a aktywne w programie są polskie szkoły z gmin Bielawa, Bielsko-Biała, Cieszyn, Chmielów, Dąbrowa Górnicza, Janów, Niepołomice, Raciechowice.

Włącz się!

Zgłoszenie szkoły do programu można wykonać poprzez stronę internetową www.euronet50-50.eu . Zgłoszenie musi być poprzedzone podpisaniem umowy pomiędzy samorządem a szkołą na podział zaoszczędzonych kosztów energii. Tak oto niemiecka szkoła oszczędności rozszerza się na całą Europę.

Ponadto na stronie Stowarzyszenia Gmin Polska Sieć Energy Cities pojawiło się zaproszenie na konferencję inaugurującą program 50/50 w ramach europejskiej sieci EURONET 50/50 MAX:

www.pnec.org.pl/component/content/article/3-aktualnoci-kat/280-zapraszamy-na-inauguracj-projektu-edukacyjnego-euronet-5050-max.html

Autor: dr Wojciech Szymalski, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa.

Wykorzystano materiały

Ze strony www.fifty-fifty.eu , w tym w szczególności:

- Kliche Florian, Oswald Hartmut, Studium Fifty/fifty in Deutschland, UfU e.V., Berlin, 2003. Plik ZIP ze studium dostępny jest na stronie: www.fifty-fifty.eu/downloads.html

- Opisy szkół miesiąca uczestniczących w programie: www.fifty-fifty.eu/energiesparschule.html

- Rudert Bettina, Ewaluacja szkolnych programów oszczędzania energii, Uniwersytet Rostock, 2013 (skrót pracy magisterskiej i prezentacja): www.fifty-fifty.eu/fiftyfifty/evaluation-von-schulischen-energiesparprojekten.html

- Aktualną ulotkę informacyjną o projekcie: www.fifty-fifty.eu/media/content/files/fiftyfifty_Bro_1301_web-1.pdf

Ze strony www.ufu.de

Ze strony www.fiftyfifty-hamburg.de

Ze strony euronet50-50.eu

Ze strony www.klimaschutzschulenatlas.de

Cdn.

Jest to drugi z materiałów w opracowanym przez dr. Wojciecha Szymalskiego cyklu „Oblicza Energiewende”, w którym co tydzień prezentujemy inną twarz zmian w niemieckiej gospodarce i społeczeństwie związanych z przejściem na odnawialne źródła energii. Zapraszamy na energetyczną wycieczkę po Niemczech!